Φωτογραφία και AI ( Τεχνητή Νοημοσύνη ) - Η εικόνα χωρίς μάρτυρα

Παρακολουθούμε πολλά video και διαβάζουμε αρκετές εκτιμήσεις και προβλέψεις, από ανθρώπους της επικοινωνίας και της τέχνης, για τις προοπτικές στο μέλλον με την ανάπτυξη και την χρήση του AI. Ακούμε απόψεις ανθρώπων που υπερασπίζονται την αλήθεια , την αυθεντικότητα, την ειλικρινή και πρωτότυπη αισθητική που προέρχεται από την στιγμή, το γεγονός, την έμπνευση ή και το ασυνείδητο.

Πολλοί από αυτούς τους επιστήμονες και καλλιτέχνες πιστεύουν ότι η ορθή χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν αποδυναμώνει την αυθεντικότητα, το στυλ, το ύφος και την αλήθεια του περιεχομένου, άποψη με την οποία δεν συμφωνούμε ή τουλάχιστον κρατάμε κάποιες επιφυλάξεις ως προς αυτή πιστεύοντας ότι στο μέλλον θα είναι ακόμα πιο δυσδιάκριτο το μέτρο και το όριο χρήσης των χιλιάδων εργαλείων AI.  Βέβαια δεν αμφιβάλουμε για την καλή πρόθεση που μπορεί να υπάρχει.

Όπως θα διαπιστώσουμε προς το τέλος του κειμένου , ίσως το περιεχόμενο δεν στοχεύει μόνο στην επαφή του με τον αποδέκτη αλλά έχει δημιουργηθεί για να έχει συγκεκριμένους στόχους και μετρήσιμη "απόδοση".

Πάντως αν ισχύει ότι σήμερα το 71% των εικόνων που αναρτώνται στα Social Media παράγεται από εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης ( στοιχεία από έρευνα δημοσιευμένα στο sqmagazine.co.uk ) τότε χωρίς επιφύλαξη μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η  εξέλιξη στην επικοινωνία, συμπεριλαμβάνοντας τo AI και τα Deepfakes, δεν είναι ευοίωνη. 

Σύμφωνα λοιπόν με τα παραπάνω, παρακολουθώντας την Ροή περιεχομένου και την εξέλιξη των μέσων, συνειδητοποιούμε ότι βιώνουμε μια σταδιακή αλλά αρκετά γρήγορη μετάβαση από το πραγματικό και την υλικότητα στην αποπραγμάτωση. 

Παρατηρούμε επίσης ότι, σε συζητήσεις με φίλους για την μουσική και την τέχνη, συχνά κάποιοι επιμένουν στην εφαρμογή τρόπων υπέρ-απλούστευσης της διαδικασίας δημιουργίας για να παράγουν και να προβάλουν περιεχόμενο έχοντας αποφύγει τον κόπο και την “σπατάλη» του χρόνου καταργώντας την αναμονή και προσδοκώντας ακαριαία αποτελέσματα. 

Αυτό βέβαια έχει αντίκτυπο στην συμπεριφορά και στην ψυχολογία μας γιατί μειώνεται αισθητά η υπομονή αλλά και η ικανότητα για βαθιά κατανόηση και σκέψη. 
Εικόνα και AI : Η εικόνα δίχως βλέμμα

Oι όροι όπως «βαθιά κατανόηση»  είναι όροι που ακούμε ή διαβάζουμε συχνά σήμερα και σχετίζονται με τους όρους όπως : Deep Learning ( Βαθιά Μάθηση ) και Deepfake που αφορά την τεχνολογία AI που δημιουργεί ρεαλιστικές εικόνες ή βίντεο χωρίς πρωτότυπο που προέρχονται από μη πραγματικές καταστάσεις.

Η έννοια «δημιουργώ» για το AI δεν υφίσταται κυριολεκτικά ως έννοια , μια και η δημιουργία προϋποθέτει σκέψη, κόπο, ρίσκο και δράση. Καλύτερα λοιπόν αυτές τις έννοιες να τις αντικαταστήσουμε με λέξεις όπως  «καθοδηγώ»  , «υποκινώ» , «προτρέπω» ένα εργαλείο να «εξάγει» κάτι .

Μιλώντας τώρα για τη φωτογραφία, παρατηρούμε ότι από την περίοδο του “κάποτε αυτό υπήρξε” του Ρόλαντ Μπαρτ  με τη αποτύπωση του σώματος, του γεγονότος και του αντικειμένου μέσω του φωτός σε φίλμ φτάσαμε στην «εικόνα που προηγείται του κόσμου»  ή στο «αυτό θα έπρεπε να είναι η πραγματικότητα»  χωρίς το αντικείμενο και το γεγονός , χωρίς τον φακό και το φιλμ αλλά με αυτό που παράγει η γλώσσα προγραμματισμού και τα στατιστικά μοτίβα.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφέρουμε τις παρατηρήσεις του Ζαν Μπωρτιγιάρ για την σύγχρονη πραγματικότητα που η προσομοίωση προηγείται το πρωτοτύπου και η αξίωση αλήθειας σε αυτή την κατάσταση μόνο αφελής θα μπορούσε να θεωρείται.

Ο θεατής στέκεται απέναντι στην εικόνα όχι ως μάρτυρας αλλά ως αποδέκτης. Το βλέμμα του δεν καλείται να αναγνωρίσει, ούτε να πιστέψει, καλείται απλώς να δεχθεί. 

Σέ ένα μεγάλο μέρος της καθημερινής μας έκθεσης σε περιεχόμενο δεν υπάρχει ούτε υποκείμενο ούτε γεγονός, δεν υπάρχει κανείς πίσω από την εικόνα ( ούτε βέβαια και η αλήθεια )…και θα συμπληρώναμε ότι ίσως να μην υπάρχει και κάποιος που να την ψάχνει.

Ο γνωστός ψυχολόγος Χανς Άιζενκ είπε ότι  «Οι άνθρωποι δεν αντιδρούν στα γεγονότα, αλλά στον τρόπο που τα αντιλαμβάνονται» που σημαίνει,  για την δική μας περίπτωση,  ότι δεν έχει σημασία αν κάτι είναι ψεύτικο, αλλά σημασία έχει το πώς αυτό ενεργοποιεί την αντίληψη.

Ζούμε σε ένα κόσμο όπου η εικόνα δεν προβάλλεται για να ιδωθεί αλλά προβάλλεται κυρίως για να λειτουργήσει και αυτό δυστυχώς περνά και στην τέχνη. 

Στην αρχή λοιπόν η εικόνα από είδωλο και ίχνος εξελίχθηκε σε δεδομένο, ύστερα με τα Social Media η εικόνα έγινε Ροή ενώ σήμερα προβάλλει αυτό που θα μπορούσε να υπάρξει δηλαδή έγινε μια πιθανότητα. 

Η φωτογραφία ήταν το ίχνος μιας απουσίας που μόλις είχε γεννηθεί. Σήμερα, η εικόνα δεν εμπεριέχει την απουσία ή την απώλεια, είναι μόνο μια επιφάνεια χωρίς βάθος, χωρίς αντικείμενο και χωρίς ιστορία. Δεν αναπαριστά αλλά απεναντίας παράγει τον κόσμο.

Οι Εικόνες AI δημιουργούν «αυτόματες» συναισθηματικές αποκρίσεις παρακάμπτοντας την κριτική σκέψη λόγω της ταχύτητας που παρακάμπτει όλα τα στάδια της δημιουργίας αντικαθιστώντας τα με μια μόνο ενέργεια : την είσοδο και έξοδο δεδομένων.  Δηλαδή η Τεχνητή Νοημοσύνη αντιπαρέρχεται τον πραγματικό κόσμο με ένα προβλέψιμο δυαδικό λειτουργικό σύστημα που αντικαθιστά την αλήθεια , το γεγονός και το νόημα με έναν κώδικα. 

Πολύ σημαντικό ρόλο στην ψυχολογία των θεατών  στη νέα επίπλαστη πραγματικότητα διαδραματίζει η απουσία της εσωτερικότητας όπως επίσης και το ανοίκειο και απόκοσμο που δημιουργεί αυτή η απουσία.

Η κατάρρευση της πραγματικότητας, των συμβολικών συστημάτων διαταράσσει το σχήμα του κόσμου και οδηγεί τον άνθρωπο σε μια σιωπηλή αποξένωση και αποπραγμάτωση.

Ο Μπωντριγιάρ μιλάει για την μελαγχολία των θεατών που « είναι πλέον η θεμελιώδης επίπτωση των λειτουργικών συστημάτων, των σύγχρονων συστημάτων προσομοίωσης, προγραμματισμού και πληροφορίας. Η μελαγχολία είναι η εικόνα της εξαφάνισης του Νοήματος».

Σημαντικό ρόλο, σε όλη αυτή την κατάσταση αποδοχής χωρίς κρίση, παίζει η ταχύτητα που σκοτώνει την εμπειρία αλλά και η εξασθένιση της πλήξης (ως αισθητήρια αντίδραση).  Όπως είχε πει και ο Σλάβοϊ Ζίζεκ «Η πλήξη ανοίγει τον χώρο, για νέες δεσμεύσεις. Χωρίς πλήξη, δεν υπάρχει δημιουργικότητα. Αν δεν βαριέσαι, απλά απολαμβάνεις ηλίθια την κατάσταση στην οποία βρίσκεσαι».

Σίγουρα τα παραπάνω διακατέχονται από μια δόση μηδενισμού , όμως όπως δείχνουν τα πράγματα, οι δημοσιεύσεις και τα Stories σε Social Media τείνουν να μοιάζουν έχοντας ως κύριο στόχο την στιγμιαία προσέλκυση της προσοχής και την δημιουργία συναισθημάτων που διαρκούν ελάχιστα δευτερόλεπτα. 

«Δεν μπορούμε να τιθασεύσουμε ή να απενεργοποιήσουμε τις συναισθηματικές μας αντιδράσεις» λέει ο Ο Πολ Έκμαν αναφερόμενος στις εκφράσεις και τα χαμόγελα που λαμβάνουμε από τα Deepfake πρόσωπα γιατί ο εγκέφαλος που «είναι ένα σύστημα δημιουργίας πεποιθήσεων» όπως υποστηρίζει ο Στήβεν Πίνκερ ανταποκρίνεται σε εκφράσεις, όχι σε οντότητες.

Το άψογο αποτέλεσμα που δεν έχει ορατές ατέλειες μας απομακρύνει ακόμα περισσότερο από την μοναδικότητα του υποκειμένου, τις αδυναμίες και την εσωτερικότητά του, την γοητεία του λάθους και της αλήθειας μέσα από την απουσία τη φθοράς και της θνητότητας ( αυτό είναι το Νόημα). «Η τέχνη γεννιέται από τις κακοτεχνίες του κόσμου» είπε ο Ταρκόφσκι. 

Σε έναν κόσμο όπου όλα μπορούν να παραχθούν γρήγορα προσεγγίζοντας την τελειότητα, η μόνη αντίσταση ίσως είναι η ανάδειξη του πραγματικού μας εαυτού και της εύθραυστης προσωπικότητάς μας.