Podcasts για τον Κινηματογράφο και την Φωτογραφία

Podcasts για τον Κινηματογράφο

Πίσω από κάθε μεγάλη ταινία κρύβεται συχνά μια εμπνευσμένη μακρόχρονη συνεργασία ενός σκηνοθέτη με τον διευθυντή φωτογραφίας του, ένας διάλογος που διαμορφώνει το φως, το χρώμα και τον ρυθμό μιας κινηματογραφικής αφήγησης. Σε αυτή τη σειρά ηχητικών άρθρων ( podcasts ) εξετάζω μερικές από τις πιο καθοριστικές συνεργασίες , σκηνοθέτη και φωτογράφου από τη Nouvelle Vague του Γκοντάρ και τον Ραούλ Κουτάρ, μέχρι τη σοβιετική πρωτοπορία του Αϊζενστάιν με τον Εντουάρτ Τίσε, και από το φυσικό φως του Νέστορ Αλμεντρός στο Days of Heaven μέχρι τη συναισθηματική χρωματική γλώσσα του Κρίστοφερ Ντόιλ στις ταινίες του Γουόνγκ Καρ-γουάι.

Ως street photographer, η σχέση φωτός, χρώματος και αφήγησης είναι κάτι που με απασχολεί διαρκώς και στη δική μου δουλειά στους δρόμους της Αθήνας. Αυτά τα podcasts αποτελούν μια προσωπική απόπειρα να κατανοήσω πώς μεγάλοι κινηματογραφιστές και σκηνοθέτες έχτισαν μαζί μια οπτική γλώσσα — και πώς αυτή η γλώσσα μπορεί να διαβαστεί σήμερα, τόσο από σινεφίλ όσο και από ανθρώπους της εικόνας γενικότερα.

Παρακάτω θα βρείτε δέκα ηχογραφημένα επεισόδια, κάθε ένα από αυτά αφιερωμένο σε μία εμβληματική συνεργασία σκηνοθέτη και διευθυντή φωτογραφίας. Στον μέλλον θα προσπαθήσω να δημιουργήσω περισσότερες τέτοιες ηχητικές αφηγήσεις που ίσως μας βοηθήσουμε να ανακαλύψουμε ακόμη περισσότερα στοιχεία για την μαγεία του σινεμά. Τα Podcasts μπορείτε να τα ακούσετε απευθείας από τη σελίδα.

Γιάννης Κίντζιος

---

1. Néstor Almendros και Terrence Malick στο Days of Heaven

Πώς ο Terrence Malick και ο διευθυντής φωτογραφίας Néstor Almendros αποφάσισαν να στηριχτούν σχεδόν αποκλειστικά στο φυσικό φως και στην περίφημη «μαγική ώρα» για να γυρίσουν το Days of Heaven. Το άρθρο εξετάζει πώς η αναμονή του κατάλληλου φωτός έγινε μέθοδος αφήγησης, την επιρροή ζωγράφων όπως ο Wyeth και ο Hopper, αλλά και τη διαδρομή του Almendros μέχρι το Όσκαρ Φωτογραφίας του 1979.

2. Βιτόριο Στοράρο και Μπερνάρντο Μπερτολούτσι — Φως και Χρώμα

Πέντε ταινίες, πέντε διαφορετικές χρωματικές γλώσσες: από τις κοφτές σκιές του The Conformist μέχρι το πολύχρωμο ταξίδι του The Last Emperor. Το άρθρο ιχνηλατεί τη μακρόχρονη συνεργασία Storaro–Bertolucci και δείχνει πώς το φως και το χρώμα έγιναν εργαλεία ψυχολογικής και πολιτικής αφήγησης, και όχι απλώς αισθητική επιλογή.

3. Ζαν-Λυκ Γκοντάρ και Ραούλ Κουτάρ — Η κάμερα στον δρόμο

Από φωτορεπόρτερ σε πρωτοπόρο κινηματογραφιστή της Nouvelle Vague: πώς ο πρώην πολεμικός φωτορεπόρτερ Raoul Coutard «έβγαλε» τον Godard με την κάμερα στον δρόμο, δουλεύοντας με φορητό εξοπλισμό και ελάχιστο τεχνητό φως. Δεκαεπτά ταινίες, από το Breathless μέχρι το Prénom Carmen, που άλλαξαν το τι θεωρούνταν επιτρεπτό στον κινηματογράφο.

4. Sergei Eisenstein και Eduard Tisse — Η συνεργασία που άλλαξε τον κινηματογράφο

Ο Αϊζενστάιν είχε τη θεωρία του μοντάζ, ο Τίσε είχε την κάμερα και την εμπειρία του πολεμικού ρεπορτάζ. Από την Απεργία και τη σκηνή στα σκαλιά της Οδησσού στο Θωρηκτό Ποτέμκιν μέχρι το ανολοκλήρωτο Que viva México! και τον σκοτεινό εξπρεσιονισμό του Ιβάν του Τρομερού, δύο δεκαετίες συνεργασίας που έθεσαν τις βάσεις της σοβιετικής κινηματογραφικής γλώσσας.

5. Gordon Willis και Francis Ford Coppola — Δημιουργώντας στο σκοτάδι

Ο άνθρωπος που αποκαλούνταν «Πρίγκιπας του Σκότους» άφηνε τα πρόσωπα να χάνονται στη σκιά αντί να τα φωτίζει καθαρά, όπως επέβαλλε η συνήθεια του Χόλιγουντ. Το άρθρο εξετάζει πώς η εμπιστοσύνη του Coppola στις σκοτεινές επιλογές του Gordon Willis έδωσε στο The Godfather την οπτική ταυτότητα που το συνοδεύει μέχρι σήμερα.

6. Σβεν Νίκβιστ — Φωτογραφίζοντας τον κόσμο του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν

Ο Νίκβιστ δεν ήθελε το φως να προδίδει την παρουσία του δημιουργού του· ήθελε να μοιάζει σαν να υπήρχε ήδη εκεί πριν φτάσει η κάμερα. Από το ασκητικό «shadowless light» του Winter Light μέχρι το κόκκινο των Cries and Whispers και τη ζεστασιά του Fanny and Alexander, μια συνεργασία χτισμένη πάνω στην εμμονή για τα μάτια των ηθοποιών.

7. Πολίτης Κέιν — Η συνάντηση του Orson Welles και του Gregg Toland

Ένας εικοσιπεντάχρονος σκηνοθέτης χωρίς καμία κινηματογραφική εμπειρία συναντά έναν από τους πιο καταξιωμένους διευθυντές φωτογραφίας του Χόλιγουντ. Το άρθρο αφηγείται πώς γεννήθηκε το deep focus, γιατί οι χώροι του Citizen Kane απέκτησαν πραγματικό βάθος και οροφές, και πώς αυτή η συνάντηση άλλαξε για πάντα τη σχέση σκηνοθεσίας και φωτογραφίας.

8. Christopher Doyle και Wong Kar-wai — Το φως ως συναίσθημα στο Χονγκ Κονγκ

Η γνωριμία του Christopher Doyle με τον Wong Kar-wai ξεκίνησε το 1990 με το Days of Being Wild και συνεχίστηκε για πάνω από μία δεκαετία, με την κινηματογράφηση ταινιών όπως το Ashes of Time, το Chungking Express, το Fallen Angels, το Happy Together, το In the Mood for Love και το 2046 του 2004. Από αυτή τη μεγάλη συνεργασία, τρεις ταινίες ξεχωρίζουν ιδιαίτερα για τον τρόπο με τον οποίο η εικόνα μετατρέπεται σε συναίσθημα: το Chungking Express, το Fallen Angels και το In the Mood for Love.

9.Ρότζερ Ντίκινς και Ντενί Βιλνέβ - Από το Prisoners στο Sicario και το Blade Runner 2049

Ο Deakins και ο Villeneuve καταλαβαίνουν ότι η εικόνα μπορεί να δημιουργήσει αγωνία πριν ακόμη συμβεί κάτι, να αποκαλύψει την ψυχολογία ενός χαρακτήρα χωρίς ομιλία ή διάλογο και, κυρίως, να δημιουργήσει την αίσθηση στον θεατή ότι βρίσκεται μέσα στον ίδιο κόσμο με τους ήρωες.

10.Κάζουο Μιγιαγκάβα και Ακίρα Κουροσάβα – Παιχνίδια με το φως μέσα στο δάσος

Κάποιες συνεργασίες δημιουργών του κινηματογράφου αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο φωτίζεται μια ταινία ενώ κάποιες άλλες, όπως η συνεργασία του Akira Kurosawa με τον Kazuo Miyagawa, μας αλλάζουν την αντίληψη για τον ίδιο τον κινηματογράφο.

11 .Φωτογραφία και μνήμη

Οι φωτογραφίες απεικονίζουν στιγμές που προορίζονταν να μείνουν στη μνήμη. Όχι βέβαια όλες στον ίδιο βαθμό, αλλά σίγουρα οι φωτογραφίες που προορίζονταν ως αναμνηστικές επιδιώκουν μια συνάντηση με το παρόν, πολλές φορές τραυματική, αλλά με τρόπο που τις απελευθερώνουν από την λήθη. Βέβαια σήμερα το νόημα μιας φωτογραφίας μπορεί να επανερμηνευτεί ή να επαναδιατυπωθεί. Κάθε φωτογραφία ανήκει σε μια ξεχωριστή στιγμή και οφείλει τις ιδιότητές και το νόημά της σε συγκεκριμένες συνθήκες παραγωγής, σε συμβάσεις και θεσμούς που μπορεί να μην κατανοούμε εύκολα σήμερα. Συνεπώς είναι αναγκαία η επανερμηνεία της ως εικόνα.

12 .Φωτογραφία και Τζαζ - Ο αυτοσχεδιασμός του Βλέμματος

Η τζαζ είναι η μόνη αδιαφιλονίκητη έκφραση απόλυτης ελευθερία”, είπε ο Duke Ellington, εξηγώντας στη συνέχεια πως αυτή η μουσική αντιπροσωπεύει την πιο ολοκληρωμένη καλλιτεχνική, δίχως δεσμά, έκφραση που γέννησε η χώρα του (ΗΠΑ). Ο φωτογράφος William Claxton λέει αντίστοιχα ότι “η τέχνη της φωτογραφίας είναι κάτι σαν την τζαζ για τα μάτια” και προσθέτει “το μόνο που σας ζητώ είναι να ακούτε με τα μάτια σας”. Στον πυρήνα της τζαζ λοιπόν βρίσκουμε την ελευθερία,  τόσο ως έννοια όσο και ως τεχνική, η οποία συναντάται με τον ίδιο τρόπο και στη φωτογραφία. Αν η τζαζ λοιπόν διακατέχεται από μια ανεμπόδιστη έκφραση ελευθερίας, τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι η φωτογραφία αποτελεί ένα οπτικό της ανάλογο.

13 .Στάνλεϊ Κούμπρικ και Τζων Άλκοτ: Το φως ως αρχιτεκτονική της εικόνας

Η συνεργασία Στάνλεϊ Κούμπρικ και Τζων Άλκοτ απέδειξε ότι η κινηματογραφική φωτογραφία μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα ως τεχνική έρευνα και ως καλλιτεχνική έκφραση. Η ταινία Οδύσσεια 2001 επαναπροσδιόρισε τον φωτισμό της επιστημονικής φαντασίας, η ταινία Κουρδιστό Πορτοκάλι απέδειξε ότι ο υπάρχων φωτισμός μπορεί να αποκτήσει αφηγηματική δύναμη, το Barry Lyndon άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται το φυσικό φως στον κινηματογράφο και το The Shining έδειξε ότι ο τρόμος μπορεί να γεννηθεί μέσα στην απόλυτη καθαρότητα.

14 .Εμανουέλ Λουμπέζκι και Αλφόνσο Κουαρόν – Όταν η κάμερα έπαψε να παρατηρεί και άρχισε να αναπνέει

Οι δύο καλλιτέχνες επαναπροσδιόρισαν τον ρόλο της κάμερας μέσα στην αφήγηση, κάνοντάς την έναν ενεργό αφηγητή και όχι παθητικό παρατηρητή. Στα φιλμ τους η κίνηση δεν κάνει μια σκηνή να είναι ζωντανή ή ενδιαφέρουσα αλλά την ωθεί προς τα εμπρός σαν ρεύμα συνείδησης.

15 .Fincher και Cronenweth: το φως σαν απόλυτος έλεγχος

Όταν, το 1999, ο Fincher αναζήτησε διευθυντή φωτογραφίας για το Fight Club, προσέλαβε τον Jeff Cronenweth, γνωρίζοντας ήδη την οικογενειακή παράδοση και την τεχνική του κατάρτιση. Ήταν η πρώτη ταινία στην οποία ο Jeff ανέλαβε καθήκοντα διευθυντή φωτογραφίας σε μεγάλου μήκους παραγωγή, και από αυτό το σημείο και μετά ξεκίνησε μία από τις πιο συνεπείς οπτικά συνεργασίες του σύγχρονου κινηματογράφου.

16 .Spielberg και Kamiński: το φως που υπηρετεί την ιστορία

Η συνεργασία του Steven Spielberg με τον διευθυντή φωτογραφίας Janusz Kamiński είναι μία από τις πιο σταθερές και αναγνωρίσιμες δημιουργικές συνεργασίες του σύγχρονου κινηματογράφου. Από τη Schindler's List και το Saving Private Ryan μέχρι το Lincoln, οι δύο δημιουργοί έχουν διαμορφώσει μια κοινή οπτική γλώσσα που αλλάζει ανάλογα με την ιστορία, χωρίς όμως να χάνει τον βασικό της προσανατολισμό ο οποίος υποστηρίζει ότι η εικόνα πρέπει να υπηρετεί την αφήγηση και όχι να επιδεικνύει την τεχνική της

17 .Christopher Nolan και Hoyte van Hoytema: Η εικόνα ανάμεσα στο διάστημα και την ιστορία

Η συνεργασία του Christopher Nolan με τον Hoyte van Hoytema δεν δημιουργεί μόνο μια νέα οπτική αισθητική για τον κινηματογράφο.Από το Interstellar του 2014 μέχρι το Oppenheimer του 2023, οι δύο δημιουργοί εξελίσσουν μια κοινή κινηματογραφική γλώσσα που βασίζεται στο φιλμ, στο μεγάλο φορμά, στη φυσικότητα της εικόνας και, κυρίως, στην προσπάθεια να αποκτήσει ο θεατής μια πιο ενεργή σχέση με αυτό που βλέπει.

18 .Paul Thomas Anderson και Robert Elswit. Η φωτογραφία του There Will Be Blood

Το There Will Be Blood δείχνει γιατί η συνεργασία σκηνοθέτη και διευθυντή φωτογραφίας μπορεί να ξεπεράσει την απλή εφαρμογή μιας αισθητικής. Ο Anderson φέρνει την ιδέα, τη δραματουργία, την αγάπη του για τον κλασικό κινηματογράφο και την ανάγκη του να ανακαλύπτει τη σκηνή κατά τη διάρκεια του γυρίσματος. Ο Elswit μετατρέπει αυτές τις ιδέες σε συγκεκριμένες φωτογραφικές αποφάσεις όπως το film stock, τους anamorphic φακούς, την έκθεση, τον φωτισμό, το blocking και την κίνηση.

19 .Wim Wenders και Robby Müller. Η φωτογραφία του Paris, Texas, 1984

Ο Wenders και ο Müller γνωρίστηκαν στη Γερμανία, όταν ο Müller εργαζόταν ως βοηθός του Ολλανδού διευθυντή φωτογραφίας Gérard Vandenberg και ο Wenders ήταν ακόμη φοιτητής κινηματογράφου. Η πρώτη τους κοινή δουλειά ήταν το μικρού μήκους Alabama: 2000 Light Years το 1969, και η γνωριμία τους εξελίχθηκε γρήγορα σε συνεργασία, με τον Müller να φωτογραφίζει λίγο αργότερα την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Wenders, Summer in the City (1970) που ήταν και η πτυχιακή (διπλωματική) εργασία του.

20 .David Lynch και Frederick Elmes: Η φωτογραφία στο Eraserhead και στο Blue Velvet

Υπάρχουν συνεργασίες σκηνοθέτη και διευθυντή φωτογραφίας που βασίζονται σε μια κοινή τεχνική συνταγή. Υπάρχουν όμως και εκείνες που γεννιούνται από μια κοινή αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει η εικόνα. Η σχέση του David Lynch με τον Frederick Elmes ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία, γι’ αυτό και δύσκολα περιγράφεται με τους συνηθισμένους όρους της κινηματογραφικής φωτογραφίας.

21 .Jim Jarmusch και Frederick Elmes - Η φωτογραφία στο Night on Earth

Η συνεργασία του Jim Jarmusch με τον Frederick Elmes είναι μια από εκείνες τις κινηματογραφικές συναντήσεις όπου η τεχνική και η σκηνοθετική σκέψη κινούνται στην ίδια κατεύθυνση. Δεν στηρίζεται στην εντυπωσιακή εικόνα, αλλά σε μια κοινή αντίληψη για τον χώρο, τον χρόνο, το φως και, πάνω απ’ όλα, την παρατήρηση.

22 .Θόδωρος Αγγελόπουλος και Γιώργος Αρβανίτης. Η φωτογραφία του Θιάσου

Στη μακρόχρονη συνεργασία του Θόδωρου Αγγελόπουλου με τον Γιώργο Αρβανίτη, η κάμερα δεν καταγράφει απλώς την ιστορία αλλά τη μεταμορφώνει πλάθοντάς εικόνες που ξυπνούν την μνήμη με το φως και τη σιωπή. Κορυφαία στιγμή αυτής της μοναδικής συμπόρευσης παραμένει η αξεπέραστη μαγεία του "Θιάσου", όπου το γκρίζο φως της Βόρειας Ελλάδας και η αργή κίνηση της κάμερας μετατρέπουν την ιστορία σε ποίηση.

23 .O David Cronenberg και Peter Suschitzky – Η Σιωπηλή Αισθητική του Φωτός

Υπάρχουν συνεργασίες ανάμεσα σε σκηνοθέτες και διευθυντές φωτογραφίας που χτίζουν σιγά σιγά μια κοινή γλώσσα. Κι ύστερα υπάρχουν εκείνες που λειτουργούν σχεδόν αθόρυβα, χωρίς να χρειάζονται πολλές εξηγήσεις. Ο Suschitzky δεν χρειαζόταν να ρωτήσει τον Cronenberg πώς έπρεπε να μοιάζει κάθε σκηνή. Διάβαζε το σενάριο, εμπιστευόταν το ένστικτό του και άφηνε το φως να εκφράσει όσα δεν χρειάζονταν να ειπωθούν.

24 .Béla Tarr και Gábor Medvigy – H φωτογραφία στο Sátántangó & Werckmeister Harmonies

Υπάρχει ένας αριθμός που, από μόνος του, λέει σχεδόν όλη την ιστορία της συνεργασίας του Béla Tarr με τον Gábor Medvigy: 2,5 δευτερόλεπτα είναι ο μέσος χρόνος ανάμεσα σε δύο κοψίματα σε μια τυπική ταινία του Χόλιγουντ, ενώ στο Sátántangó ο μέσος χρόνος φτάνει τα 2,5 λεπτά. Όχι δευτερόλεπτα· λεπτά. Μια διαφορά που αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο θεατής αντιλαμβάνεται τον χρόνο, την κίνηση και τελικά την ίδια την εικόνα.

25 .Andrei Tarkovsky και Georgy Rerberg - Η φωτογραφία στο Mirror ( 1975 )

Πώς μπορεί μια αυτοβιογραφία να μετατραπεί σε μια ονειρική ταινία; Στο Mirror (Zerkalo, 1975), η απάντηση περνά μέσα από τον άνεμο, τη φωτιά και το νερό που κατακλύζει ένα ολόκληρο σπίτι, το σπίτι της μνήμης.

26. Tarkovsky , Rerberg και Knyazhinskiy - το οπτικό σύμπαν του Stalker

Το Stalker γεννήθηκε ξανά. Δημιουργήθηκε, απορρίφθηκε από τον ίδιο τον δημιουργό του και ξαναγεννήθηκε από την αρχή σαν να έπρεπε να πληρώσει με πραγματική φθορά για να κερδίσει τη δική του, μοναδική υφή.

27. Daniel Mann και James Wong Howe: Η φωτογραφία του The Rose Tattoo

Υπάρχει μια φράση του σκηνοθέτη Daniel Mann σε μία συνέντευξή του τον Ιανουάριο του 1955, ενώ γύριζε ακόμη το The Rose Tattoo. "Η δουλειά του σκηνοθέτη είναι να μεταφράζει τη ζωή σε όρους οθόνης" . Σε αυτή την φράση λοιπόν αξίζει να σταθούμε γιατί αν και μοιάζει ως μια διατύπωση απλή μπορεί να αποτελέσει ένα μάθημα για όσους εργάζονται για τον κινηματογράφο. Αυτό αφορά όπως καταλαβαίνουμε την μεταφορά του θεατρικού έργου στην μεγάλη οθόνη.

28. Quentin Tarantino και Robert Richardson — Η φωτογραφία του Kill Bill: Vol. 1

Υπάρχουν σκηνοθέτες που χρησιμοποιούν την κινηματογραφική ιστορία ως αναφορά και άλλοι που μοιάζουν να τη βιώνουν ως προσωπική μνήμη. Ο Quentin Tarantino ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Στο Kill Bill: Vol. 1 η αναφορά σε διαφορετικές κινηματογραφικές παραδόσεις δεν λειτουργεί απλώς ως ένα παιχνίδι "αναγνώρισης" ή μια ξενάγηση στα είδη κινηματογράφου για τον θεατή αλλά γίνεται οργανικό μέρος της ίδιας της οπτικής αφήγησης.

29. Alfred Hitchcock και Robert Burks: Η φωτογραφία στο Vertigo

Πώς ένα κλιμακοστάσιο σε μακέτα, ξαπλωμένο στο πλάι στο πάτωμα ενός στούντιο, βοήθησε να γεννηθεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές οπτικές εμπειρίες στην ιστορία του κινηματογράφου. Το Vertigo δεν είναι απλώς μια ταινία για έναν άνθρωπο που φοβάται το ύψος. Είναι μια ταινία για την επιθυμία, την εμμονή και την προσπάθεια ενός ανθρώπου να ξαναχτιστεί σύμφωνα με την εικόνα που έχει πλάσει στο μυαλό του. Και είναι, ταυτόχρονα, μια από τις πιο χαρακτηριστικές αποδείξεις ότι η κάμερα μπορεί να κάνει τον θεατή να αισθανθεί μια ψυχολογική κατάσταση ρεαλιστικά σαν να την ζει ο ίδιος.

---

Νέα επεισόδια προστίθενται τακτικά. Αν σας ενδιαφέρει ο κινηματογράφος και η σχέση του με τη φωτογραφία, μπορείτε να διαβάσετε επίσης τα άρθρα μου για εμβληματικές συνεργασίες σκηνοθετών και διευθυντών φωτογραφίας στο gianniskintzios.gr.