Φωτογραφία και Κινηματογράφος
Φως, Κάμερα, Αφήγηση
Εκεί όπου το βλέμμα ενός σκηνοθέτη συναντά τις γνώσεις και την διαίσθηση ενός διευθυντή φωτογραφίας, η εικόνα παύει να είναι απλώς ένα σκηνικό και γίνεται μνήμη, ίχνος, αφήγηση.
Ο κινηματογράφος και η φωτογραφία μιλούν ουσιαστικά την ίδια γλώσσα, δηλαδή τη γλώσσα του φωτός. Πίσω από κάθε ταινία, που μας μένει χαραγμένη στην μνήμη, κρύβεται συχνά μια ιδιαίτερη δημιουργική συνάντηση, εκείνη του σκηνοθέτη με έναν διευθυντή φωτογραφίας που μοιράζονται το ίδιο όραμα για το πώς μπορεί μια εικόνα να αφηγηθεί με περισσότερη γοητεία και σαφήνεια την ιστορία ενός έργου, όχι υποκαθιστώντας τον διάλογο αλλά ενισχύοντας τον προβάλλοντας με την γλώσσα του φωτός το νόημα. Το φως που πέφτει λοξά σε ένα πρόσωπο, μια σκιά που κρύβει τα μάτια ενός χαρακτήρα, ένα χρώμα που εκφράζει και ενισχύει το συναίσθημα μιας σκηνής, όλα αυτά δεν είναι τυχαίες τεχνικές επιλογές αλλά αποφάσεις που γεννιούνται μέσα από έναν διάλογο, μερικές φορές δεκαετιών, ανάμεσα σε δύο δημιουργούς.
Στα άρθρα που ακολουθούν επιχειρώ να προσεγγίσω μερικές από τις πιο σημαντικές συνεργασίες σκηνοθετών και διευθυντών φωτογραφίας στην ιστορία του κινηματογράφου, από τη σοβιετική πρωτοπορία του Αϊζενστάιν μέχρι τη Nouvelle Vague, και από το Χόλιγουντ του Πολίτη Κέιν μέχρι τον σκανδιναβικό κόσμο του Μπέργκμαν. Ελπίζω τα κείμενα αυτά να αποτελέσουν αφορμή για να ξαναδούμε αυτές τις ταινίες με μία πιο υποψιασμένη αλλά ίσως και πιο ώριμη φωτογραφική ματιά.
Γιάννης Κίντζιος
Néstor Almendros και Terrence Malick στο Days of Heaven
Πώς ο Terrence Malick και ο διευθυντής φωτογραφίας Néstor Almendros αποφάσισαν να στηριχτούν σχεδόν αποκλειστικά στο φυσικό φως και στην περίφημη "μαγική ώρα" για να γυρίσουν το Days of Heaven. Το άρθρο εξετάζει πώς η αναμονή του κατάλληλου φωτός έγινε μέθοδος αφήγησης, την επιρροή ζωγράφων όπως ο Wyeth και ο Hopper αλλά και τη διαδρομή του Almendros μέχρι το Όσκαρ Φωτογραφίας του 1979.
Διαβάστε το άρθρο →Βιτόριο Στοράρο και Μπερνάρντο Μπερτολούτσι - Κινηματογραφική αφήγηση, Φως και Χρώμα
Πέντε ταινίες, πέντε διαφορετικές χρωματικές γλώσσες: από τις κοφτές σκιές του The Conformist μέχρι το πολύχρωμο ταξίδι του The Last Emperor. Το άρθρο ιχνηλατεί τη μακρόχρονη συνεργασία Storaro-Bertolucci και δείχνει πώς το φως και το χρώμα έγιναν εργαλεία ψυχολογικής και πολιτικής αφήγησης και όχι απλώς αισθητική επιλογή.
Διαβάστε το άρθρο →Ζαν-Λυκ Γκοντάρ και Ραούλ Κουτάρ: Η συνεργασία που απελευθέρωσε την κινηματογραφική κάμερα
Από φωτορεπόρτερ σε πρωτοπόρο κινηματογραφιστή της Nouvelle Vague: πώς ο πρώην πολεμικός φωτορεπόρτερ Raoul Coutard "εβγαλε" τον Godard με την κάμερα του στον δρόμο, να δουλεύει με φορητό εξοπλισμό και ελάχιστο τεχνητό φως. Δεκαεπτά ταινίες, από το Breathless μέχρι το Prénom Carmen, που άλλαξαν το τι θεωρούνταν επιτρεπτό στον κινηματογράφο.
Διαβάστε το άρθρο →Sergei Eisenstein και Eduard Tisse. Η συνεργασία που άλλαξε τον κινηματογράφο
Ο Αϊζενστάιν είχε τη θεωρία του μοντάζ, ο Τίσε είχε την κάμερα και την εμπειρία του πολεμικού ρεπορτάζ. Από την Απεργία και τη σκηνή στα σκαλιά της Οδησσού στο Θωρηκτό Ποτέμκιν μέχρι το ανολοκλήρωτο Que viva México! και τον σκοτεινό εξπρεσιονισμό του Ιβάν του Τρομερού, δύο δεκαετίες συνεργασίας που έθεσαν τις βάσεις της σοβιετικής κινηματογραφικής γλώσσας.
Διαβάστε το άρθρο →Gordon Willis & Francis Ford Coppola: Δημιουργώντας στο σκοτάδι
Ο άνθρωπος που αποκαλούνταν «Πρίγκιπας του Σκότους» άφηνε τα πρόσωπα να χάνονται στη σκιά αντί να τα φωτίζει καθαρά, όπως επέβαλλε η συνήθεια του Χόλιγουντ. Το άρθρο εξετάζει πώς η εμπιστοσύνη του Coppola στις σκοτεινές επιλογές του Gordon Willis έδωσε στο The Godfather την οπτική ταυτότητα που το συνοδεύει μέχρι σήμερα.
Διαβάστε το άρθρο →Σβεν Νίκβιστ – Φωτογραφίζοντας τον κόσμο του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν
Ο Νίκβιστ δεν ήθελε το φως να προδίδει την παρουσία του δημιουργού του, ήθελε να μοιάζει σαν να υπήρχε ήδη εκεί πριν φτάσει η κάμερα. Από το ασκητικό «shadowless light» του Winter Light μέχρι το κόκκινο των Cries and Whispers και τη ζεστασιά του Fanny and Alexander, μια συνεργασία χτισμένη πάνω στην εμμονή για τα μάτια των ηθοποιών.
Διαβάστε το άρθρο →Πολίτης Κέιν: Η συνάντηση του Orson Welles και του Gregg Toland
Ένας εικοσιπεντάχρονος σκηνοθέτης χωρίς καμία κινηματογραφική εμπειρία συναντά έναν από τους πιο καταξιωμένους διευθυντές φωτογραφίας του Χόλιγουντ. Το άρθρο αφηγείται πώς γεννήθηκε το deep focus, γιατί οι χώροι του Citizen Kane απέκτησαν πραγματικό βάθος και οροφές, και πώς αυτή η συνάντηση άλλαξε για πάντα τη σχέση σκηνοθεσίας και φωτογραφίας.
Διαβάστε το άρθρο →Κάζουο Μιγιαγκάβα και Ακίρα Κουροσάβα – Παιχνίδια με το φως μέσα στο δάσος
Η επιρροή του Miyagawa ξεπερνά κατά πολύ τις ταινίες του με τον Kurosawa. Το Museum of Modern Art τον έχει χαρακτηρίσει ως τον πιο επιδραστικό διευθυντή φωτογραφίας του μεταπολεμικού ιαπωνικού κινηματογράφου, υπογραμμίζοντας τη σημασία της δουλειάς του σε διαφορετικά είδη και με διαφορετικούς σκηνοθέτες.
Διαβάστε το άρθρο →Ρότζερ Ντίκινς και Ντενί Βιλνέβ - Από το Prisoners στο Sicario και το Blade Runner 2049
Ο Deakins και ο Villeneuve καταλαβαίνουν ότι η εικόνα μπορεί να δημιουργήσει αγωνία πριν ακόμη συμβεί κάτι, να αποκαλύψει την ψυχολογία ενός χαρακτήρα χωρίς ομιλία ή διάλογο και, κυρίως, να δημιουργήσει την αίσθηση στον θεατή ότι βρίσκεται μέσα στον ίδιο κόσμο με τους ήρωες.
Διαβάστε το άρθρο →Christopher Doyle και Wong Kar-wai: Το φως ως συναίσθημα στον κινηματογράφο του Χονγκ Κονγκ
Η γνωριμία του Christopher Doyle με τον Wong Kar-wai ξεκίνησε το 1990 με το Days of Being Wild και συνεχίστηκε για πολύ περισσότερο από μία δεκαετία, με την κινηματογράφηση ταινιών όπως το Ashes of Time, το Chungking Express, το Fallen Angels, το Happy Together , το In the Mood for Love και το 2046 του 2004.
Διαβάστε το άρθρο →Στάνλεϊ Κούμπρικ και Τζων Άλκοτ: Το φως ως αρχιτεκτονική της εικόνας
Η συνεργασία Στάνλεϊ Κούμπρικ και Τζων Άλκοτ απέδειξε ότι η κινηματογραφική φωτογραφία μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα ως τεχνική έρευνα και ως καλλιτεχνική έκφραση. Η ταινία Οδύσσεια 2001 επαναπροσδιόρισε τον φωτισμό της επιστημονικής φαντασίας, η ταινία Κουρδιστό Πορτοκάλι απέδειξε ότι ο υπάρχων φωτισμός μπορεί να αποκτήσει αφηγηματική δύναμη, το Barry Lyndon άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται το φυσικό φως στον κινηματογράφο και το The Shining έδειξε ότι ο τρόμος μπορεί να γεννηθεί μέσα στην απόλυτη καθαρότητα.
Διαβάστε το άρθρο →Εμανουέλ Λουμπέζκι και Αλφόνσο Κουαρόν – Όταν η κάμερα έπαψε να παρατηρεί και άρχισε να αναπνέει
Οι δύο καλλιτέχνες λοιπόν επαναπροσδιόρισαν τον ρόλο της κάμερας μέσα στην αφήγηση, κάνοντάς την ενεργό αφηγητή και όχι παθητικό παρατηρητή. Στα φιλμ τους η κίνηση δεν κάνει ζωντανή ή ενδιαφέρουσα μια σκηνή αλλά την ωθεί προς τα εμπρός σαν ρεύμα συνείδησης. .
Διαβάστε το άρθρο →Fincher και Cronenweth: το φως σαν απόλυτος έλεγχος
Όταν, το 1999, ο Fincher αναζήτησε διευθυντή φωτογραφίας για το Fight Club, προσέλαβε τον Jeff Cronenweth, γνωρίζοντας ήδη την οικογενειακή παράδοση και την τεχνική του κατάρτιση. Ήταν η πρώτη ταινία στην οποία ο Jeff ανέλαβε καθήκοντα διευθυντή φωτογραφίας σε μεγάλου μήκους παραγωγή, και από αυτό το σημείο και μετά ξεκίνησε μία από τις πιο συνεπείς οπτικά συνεργασίες του σύγχρονου κινηματογράφου..
Διαβάστε το άρθρο →Spielberg και Kamiński: το φως που υπηρετεί την ιστορία
Η συνεργασία του Steven Spielberg με τον διευθυντή φωτογραφίας Janusz Kamiński είναι μία από τις πιο σταθερές και αναγνωρίσιμες δημιουργικές συνεργασίες του σύγχρονου κινηματογράφου. Από τη Schindler's List και το Saving Private Ryan μέχρι το Lincoln, οι δύο δημιουργοί έχουν διαμορφώσει μια κοινή οπτική γλώσσα που αλλάζει ανάλογα με την ιστορία, χωρίς όμως να χάνει τον βασικό της προσανατολισμό ο οποίος υποστηρίζει ότι η εικόνα πρέπει να υπηρετεί την αφήγηση και όχι να επιδεικνύει την τεχνική της.
Διαβάστε το άρθρο →Nolan και van Hoytema: από το Interstellar στο Oppenheimer
Από το Interstellar του 2014 μέχρι το Oppenheimer του 2023, οι δύο δημιουργοί εξελίσσουν μια κοινή κινηματογραφική γλώσσα που βασίζεται στο φιλμ, στο μεγάλο φορμά, στη φυσικότητα της εικόνας και, κυρίως, στην προσπάθεια να αποκτήσει ο θεατής μια πιο ενεργή σχέση με αυτό που βλέπει.
Διαβάστε το άρθρο →Paul Thomas Anderson και Robert Elswit. Η φωτογραφία του There Will Be Blood
Το There Will Be Blood δείχνει γιατί η συνεργασία σκηνοθέτη και διευθυντή φωτογραφίας μπορεί να ξεπεράσει την απλή εφαρμογή μιας αισθητικής. Ο Anderson φέρνει την ιδέα, τη δραματουργία, την αγάπη του για τον κλασικό κινηματογράφο και την ανάγκη του να ανακαλύπτει τη σκηνή κατά τη διάρκεια του γυρίσματος. Ο Elswit μετατρέπει αυτές τις ιδέες σε συγκεκριμένες φωτογραφικές αποφάσεις όπως το film stock, τους anamorphic φακούς, την έκθεση, τον φωτισμό, το blocking και την κίνηση.
Διαβάστε το άρθρο →Wim Wenders και Robby Müller. Η φωτογραφία του Paris, Texas, 1984
Ο Wenders και ο Müller γνωρίστηκαν στη Γερμανία, όταν ο Müller εργαζόταν ως βοηθός του Ολλανδού διευθυντή φωτογραφίας Gérard Vandenberg και ο Wenders ήταν ακόμη φοιτητής κινηματογράφου. Η πρώτη τους κοινή δουλειά ήταν το μικρού μήκους Alabama: 2000 Light Years το 1969, και η γνωριμία τους εξελίχθηκε γρήγορα σε συνεργασία, με τον Müller να φωτογραφίζει λίγο αργότερα την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Wenders, Summer in the City (1970) που ήταν και η πτυχιακή (διπλωματική) εργασία του.
Διαβάστε το άρθρο →Θόδωρος Αγγελόπουλος και Γιώργος Αρβανίτης. Η φωτογραφία του Θιάσου
Στη μακρόχρονη συνεργασία του Θόδωρου Αγγελόπουλου με τον Γιώργο Αρβανίτη, η κάμερα δεν καταγράφει απλώς την ιστορία αλλά τη μεταμορφώνει πλάθοντάς εικόνες που ξυπνούν την μνήμη με το φως και τη σιωπή. Κορυφαία στιγμή αυτής της μοναδικής συμπόρευσης παραμένει η αξεπέραστη μαγεία του "Θιάσου", όπου το γκρίζο φως της Βόρειας Ελλάδας και η αργή κίνηση της κάμερας μετατρέπουν την ιστορία σε ποίηση.
Διαβάστε το άρθρο →David Lynch και Frederick Elmes: Η φωτογραφία στο Eraserhead και στο Blue Velvet
Υπάρχουν συνεργασίες σκηνοθέτη και διευθυντή φωτογραφίας που βασίζονται σε μια κοινή τεχνική συνταγή. Υπάρχουν όμως και εκείνες που γεννιούνται από μια κοινή αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει η εικόνα. Η σχέση του David Lynch με τον Frederick Elmes ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία, γι’ αυτό και δύσκολα περιγράφεται με τους συνηθισμένους όρους της κινηματογραφικής φωτογραφίας.
Διαβάστε το άρθρο →Jim Jarmusch και Frederick Elmes - Η φωτογραφία στο Night on Earth
Η συνεργασία του Jim Jarmusch με τον Frederick Elmes είναι μια από εκείνες τις κινηματογραφικές συναντήσεις όπου η τεχνική και η σκηνοθετική σκέψη κινούνται στην ίδια κατεύθυνση. Δεν στηρίζεται στην εντυπωσιακή εικόνα, αλλά σε μια κοινή αντίληψη για τον χώρο, τον χρόνο, το φως και, πάνω απ’ όλα, την παρατήρηση.
Διαβάστε το άρθρο →David Cronenberg και Peter Suschitzky στο Dead Ringers και το Crash
Υπάρχουν συνεργασίες ανάμεσα σε σκηνοθέτες και διευθυντές φωτογραφίας που χτίζουν σιγά σιγά μια κοινή γλώσσα. Κι ύστερα υπάρχουν εκείνες που λειτουργούν σχεδόν αθόρυβα, χωρίς να χρειάζονται πολλές εξηγήσεις. Ο Suschitzky δεν χρειαζόταν να ρωτήσει τον Cronenberg πώς έπρεπε να μοιάζει κάθε σκηνή. Διάβαζε το σενάριο, εμπιστευόταν το ένστικτό του και άφηνε το φως να εκφράσει όσα δεν χρειάζονταν να ειπωθούν.
Διαβάστε το άρθρο →Béla Tarr και Gábor Medvigy – H φωτογραφία στο Sátántangó & Werckmeister Harmonies
Υπάρχει ένας αριθμός που, από μόνος του, λέει σχεδόν όλη την ιστορία της συνεργασίας του Béla Tarr με τον Gábor Medvigy: 2,5 δευτερόλεπτα είναι ο μέσος χρόνος ανάμεσα σε δύο κοψίματα σε μια τυπική ταινία του Χόλιγουντ, ενώ στο Sátántangó ο μέσος χρόνος φτάνει τα 2,5 λεπτά. Όχι δευτερόλεπτα· λεπτά. Μια διαφορά που αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο θεατής αντιλαμβάνεται τον χρόνο, την κίνηση και τελικά την ίδια την εικόνα.
Διαβάστε το άρθρο →Tarkovsky , Rerberg και Knyazhinskiy - το οπτικό σύμπαν του Stalker
Το Stalker γεννήθηκε ξανά. Δημιουργήθηκε, απορρίφθηκε από τον ίδιο τον δημιουργό του και ξαναγεννήθηκε από την αρχή σαν να έπρεπε να πληρώσει με πραγματική φθορά για να κερδίσει τη δική του, μοναδική υφή. Αυτό που βλέπουμε σήμερα δεν είναι η γραμμική εκτέλεση ενός οράματος, αλλά το ίζημα δύο διαφορετικών προσπαθειών, δύο διευθυντών φωτογραφίας και μιας καταστροφής που, παράδοξα, ταιριάζει στο ίδιο το θέμα της ταινίας, μια Ζώνη δηλαδή όπου οι νόμοι της φύσης παύουν να λειτουργούν όπως τους ξέρουμε.
Διαβάστε το άρθρο →Andrei Tarkovsky και Georgy Rerberg - Η φωτογραφία στο Mirror ( 1975 )
Πώς μπορεί μια αυτοβιογραφία να μετατραπεί σε όνειρο; Στο Mirror (Zerkalo, 1975), η απάντηση περνά μέσα από τον άνεμο, τη φωτιά και το νερό που κατακλύζει ένα ολόκληρο σπίτι. Λίγες ταινίες τολμούν να αντιμετωπίσουν τη μνήμη όχι ως μια ιστορία που πρέπει να αφηγηθούν, αλλά ως έναν τόπο μέσα στον οποίο ο θεατής καλείται να κατοικήσει. Το Mirror είναι μία από αυτές — και ίσως η πιο τολμηρή.
Διαβάστε το άρθρο →Daniel Mann και James Wong Howe: Η φωτογραφία του The Rose Tattoo
Υπάρχει μια φράση του σκηνοθέτη Daniel Mann σε μία συνέντευξή του τον Ιανουάριο του 1955, ενώ γύριζε ακόμη το The Rose Tattoo. "Η δουλειά του σκηνοθέτη είναι να μεταφράζει τη ζωή σε όρους οθόνης" . Σε αυτή την φράση λοιπόν αξίζει να σταθούμε γιατί αν και μοιάζει ως μια διατύπωση απλή μπορεί να αποτελέσει ένα μάθημα για όσους εργάζονται για τον κινηματογράφο. Αυτό αφορά όπως καταλαβαίνουμε την μεταφορά του θεατρικού έργου στην μεγάλη οθόνη.
Διαβάστε το άρθρο →Quentin Tarantino και Robert Richardson — Η φωτογραφία του Kill Bill: Vol. 1
Υπάρχουν σκηνοθέτες που χρησιμοποιούν την κινηματογραφική ιστορία ως αναφορά και άλλοι που μοιάζουν να τη βιώνουν ως προσωπική μνήμη. Ο Quentin Tarantino ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Στο Kill Bill: Vol. 1 η αναφορά σε διαφορετικές κινηματογραφικές παραδόσεις δεν λειτουργεί απλώς ως ένα παιχνίδι "αναγνώρισης" ή μια ξενάγηση στα είδη κινηματογράφου για τον θεατή αλλά γίνεται οργανικό μέρος της ίδιας της οπτικής αφήγησης.
Διαβάστε το άρθρο →Scorsese και Chapman - Η φωτογραφία του Raging Bull
Το Raging Bull (1980) δεν είναι απλώς μια ταινία για την πυγμαχία αλλά μια ταινία για τη βία, τη ζήλια, την ενοχή, την αυτοκαταστροφή και την αδυναμία ενός ανθρώπου να ξεφύγει από τον ίδιο του τον εαυτό. Και ένα μεγάλο μέρος αυτής της ψυχολογίας περνά μέσα από την εικόνα. Ο Martin Scorsese και ο διευθυντής φωτογραφίας Michael Chapman δημιούργησαν ένα ασπρόμαυρο κινηματογραφικό σύμπαν όπου το ρινγκ μετατρέπεται σε σκηνή θεάτρου, η κάμερα μπαίνει μέσα στη μάχη και ο χρόνος μπορεί ξαφνικά να επιβραδυνθεί.
Διαβάστε το άρθρο →
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου