Christopher Doyle και Wong Kar-wai
Christopher Doyle και Wong Kar-wai: Το φως ως συναίσθημα στον κινηματογράφο του Χονγκ Κονγκ
 |
| Christopher Doyle και Wong Kar-wai |
Υπάρχουν συνεργασίες στην ιστορία της εικόνας που δεν εξηγούνται εύκολα με όρους τεχνικής. Ο σκηνοθέτης δίνει μια διάθεση, ο διευθυντής φωτογραφίας απαντά με φως και, κάπου ανάμεσα σε αυτό το πήγαινε-έλα, γεννιέται ένας κόσμος που δεν μοιάζει με κανέναν άλλο.
Αυτό ακριβώς συνέβη ανάμεσα στον σκηνοθέτη του Χονγκ Κονγκ Wong Kar-wai και τον Αυστραλό διευθυντή φωτογραφίας Christopher Doyle, γνωστό στην κινεζική γλώσσα ως Du Ke Feng, ένα όνομα που σημαίνει περίπου «σαν τον άνεμο». Και αν σκεφτεί κανείς τον τρόπο με τον οποίο κινείται η κάμερά του μέσα στο κάδρο, δεν είναι δύσκολο να καταλάβει γιατί του ταιριάζει.
Η δουλειά του Doyle έχει κάτι ανήσυχο. Μερικές φορές είναι σχεδόν αδέξια, με την καλή έννοια της λέξης, ποτέ όμως δεν είναι άψυχη. Η κάμερα κινείται, ψάχνει, πλησιάζει, απομακρύνεται και μοιάζει συχνά να ανακαλύπτει την εικόνα μαζί με τον θεατή.
Η γνωριμία τους ξεκίνησε το 1990 με το Days of Being Wild και συνεχίστηκε για περισσότερο από μία δεκαετία, περνώντας από το Ashes of Time, το Chungking Express, το Fallen Angels, το Happy Together και το In the Mood for Love, μέχρι το 2046 του 2004.
Από αυτή τη μεγάλη συνεργασία, τρεις ταινίες ξεχωρίζουν ιδιαίτερα για τον τρόπο με τον οποίο η εικόνα μετατρέπεται σε συναίσθημα: το Chungking Express, το Fallen Angels και το In the Mood for Love.
Τρεις διαφορετικές όψεις της ίδιας πόλης. Τρεις διαφορετικοί ρυθμοί. Τρεις διαφορετικές γλώσσες φωτός.
Και για να καταλάβει κανείς πόσο βαθιά φτάνει αυτή η γλώσσα, αξίζει πρώτα να σταθεί λίγο στον τρόπο με τον οποίο δούλευαν οι δύο άντρες.
Μια φιλία που έγινε μέθοδος δουλειάς
Ο Doyle έχει περιγράψει τη σχέση του με τον Wong ως κάτι πολύ βαθύτερο από μια απλή επαγγελματική συνεργασία. Έχει μάλιστα πει, με τον χαρακτηριστικό αυτοσαρκασμό του, ότι πέρασε περισσότερο χρόνο μαζί του παρά με οποιαδήποτε γυναίκα στη ζωή του, συμπεριλαμβανομένης της πρώην συζύγου του.
Πέρα από το χιούμορ της φράσης, υπάρχει μέσα της μια σημαντική αλήθεια για τον τρόπο με τον οποίο δούλευαν.
Ο Wong Kar-wai είναι γνωστός για έναν τρόπο δουλειάς που αφήνει μεγάλο χώρο στον αυτοσχεδιασμό και στην εξέλιξη της ιστορίας κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για μια κινηματογραφική διαδικασία όπου κάθε πλάνο είναι από πριν κλειδωμένο. Δουλεύει περισσότερο με διαθέσεις, μουσική, εικόνες, ανθρώπους και μια αίσθηση για το πού βρίσκεται η ιστορία εκείνη τη στιγμή.
Ο Doyle, αντί να προσπαθήσει να επιβάλει μια συγκεκριμένη φωτογραφική φόρμουλα, μπορούσε να κινηθεί μέσα σε αυτή την αβεβαιότητα.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της συνεργασίας τους.
Ο διευθυντής φωτογραφίας δεν καλείται απλώς να φωτογραφίσει μια σκηνή. Καλείται να την ανακαλύψει μαζί με τον σκηνοθέτη την ώρα που γυρίζεται.
Αυτό φαίνεται περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στο Chungking Express.
Chungking Express (1994): Το τυχαίο ως αισθητική
Το Chungking Express γυρίστηκε μέσα σε μόλις 23 ημέρες, κατά τη διάρκεια ενός διαλείμματος από τα πολύμηνα γυρίσματα του Ashes of Time. Η βιασύνη, όμως, αντί να λειτουργήσει περιοριστικά, έγινε μέρος της αισθητικής του.
Ο Doyle έχει περιγράψει μια διαδικασία γεμάτη αυτοσχεδιασμό, μέσα στην πυκνοκατοικημένη και διαρκώς κινούμενη πόλη του Χονγκ Κονγκ. Δεν υπήρχε πάντα ο χρόνος για να στηθεί το τέλειο πλάνο. Υπήρχε όμως η ανάγκη να συλληφθεί κάτι που συνέβαινε εκείνη τη στιγμή.
Η ταινία χωρίζεται σε δύο ιστορίες αστυνομικών που έχουν μόλις χωρίσει και προσπαθούν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, να συνεχίσει τη ζωή του.
Η πόλη βρίσκεται παντού.
Στους δρόμους, στα καταστήματα, στα φώτα, στα πρόσωπα που περνούν δίπλα από τους ήρωες και χάνονται πριν προλάβουμε να τα παρατηρήσουμε.
Η φωτογραφία του Chungking Express χρησιμοποιεί undercranking και step-printing για να διαταράξει την αίσθηση της κίνησης και του χρόνου. Το αποτέλεσμα είναι εκείνο το χαρακτηριστικό θάμπωμα, όπου η πόλη μοιάζει να τρέχει ενώ οι πρωταγωνιστές παραμένουν για λίγο παγιδευμένοι στον δικό τους χρόνο.
Η τεχνική εδώ δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό εφέ.
Γίνεται συναίσθημα.
Η πόλη δεν είναι απλώς το σκηνικό. Είναι μια δύναμη που πιέζει τους ανθρώπους.
Οι πρωταγωνιστές προσπαθούν να μείνουν ακίνητοι μέσα σε έναν κόσμο που δεν σταματά ποτέ.
Για έναν φωτογράφο δρόμου, αυτή η εικόνα λειτουργεί σχεδόν σαν μανιφέστο. Δεν χρειάζεται να κάνεις την πόλη όμορφη. Πρέπει πρώτα να την αφήσεις να είναι ζωντανή.
Και αν το Chungking Express μοιάζει με την ημέρα αυτής της πόλης, το Fallen Angels μοιάζει με τη νύχτα της.
Fallen Angels (1995): Η νύχτα ως καθρέφτης της μοναξιάς
Το Fallen Angels ξεκίνησε από υλικό που προοριζόταν αρχικά για το Chungking Express, αλλά τελικά μεγάλωσε αρκετά ώστε να γίνει ξεχωριστή ταινία.
Αν το Chungking Express έχει κάτι ζεστό, αυθόρμητο και σχεδόν παιχνιδιάρικο, το Fallen Angels είναι το σκοτεινό του αδελφάκι.
Η ίδια πόλη, αλλά μετά τα μεσάνυχτα.
Εδώ ο Doyle πηγαίνει την οπτική παραμόρφωση πολύ πιο μακριά. Χρησιμοποιεί εξαιρετικά ευρυγώνιους φακούς, σε ακραίες εστιακές αποστάσεις, με αποτέλεσμα τα πρόσωπα και οι χώροι να παραμορφώνονται.
Ο ίδιος έχει θυμηθεί πως, όταν η Michelle Reis γύριζε το κεφάλι της μέσα στο κάδρο, η μύτη της μπορούσε να απλωθεί σχεδόν σαν του Πινόκιο.
Ο Wong, αντί να τον σταματήσει, τον ενθάρρυνε να πάει ακόμη πιο μακριά.
Αυτή είναι μια λεπτομέρεια που λέει πολλά για τη σχέση τους.
Η παραμόρφωση δεν υπάρχει απλώς για να εντυπωσιάσει. Είναι ένας τρόπος να μετατραπεί μια ψυχική κατάσταση σε εικόνα.
Οι χαρακτήρες του Fallen Angels βρίσκονται κοντά ο ένας στον άλλον, αλλά δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν. Είναι μόνοι ακόμη και όταν βρίσκονται μέσα στο πλήθος.
Τα νέον της πόλης απλώνονται σε πράσινα, κόκκινα και μπλε. Η χειροκίνητη κάμερα κινείται νευρικά. Οι χώροι γίνονται στενοί και τα πρόσωπα παραμορφώνονται.
Ακόμη και η βία αποφεύγει πολλές φορές την καθαρότητα. Τα σώματα και οι κινήσεις χάνονται μέσα στο θόλωμα.
Το αποτέλεσμα είναι μια ταινία που δείχνει κάτι πολύ σημαντικό: το νέον δεν χρειάζεται να φωτίζει ρεαλιστικά μια πόλη. Μπορεί να λειτουργήσει σαν καθαρό συναίσθημα.
Μπορεί να είναι μοναξιά.
Μπορεί να είναι επιθυμία.
Μπορεί να είναι σύγχυση.
In the Mood for Love (2000): Η συγκράτηση ως μορφή πάθους
Αν οι δύο προηγούμενες ταινίες μιλούν με δυνατή φωνή, το In the Mood for Love ψιθυρίζει.
Η ιστορία διαδραματίζεται στο Χονγκ Κονγκ του 1962. Δύο γείτονες ανακαλύπτουν ότι οι σύζυγοί τους έχουν σχέση μεταξύ τους. Ανάμεσά τους δημιουργείται μια βαθιά συναισθηματική σύνδεση, η οποία όμως παραμένει μέχρι το τέλος περιορισμένη, συγκρατημένη και σε μεγάλο βαθμό ανείπωτη.
Και αυτή ακριβώς η συγκράτηση περνά στην εικόνα.
Η φωτογραφία, την οποία υπέγραψαν ο Christopher Doyle και ο Mark Lee Ping-bin, αλλάζει εντελώς ρυθμό σε σχέση με τον πυρετό των προηγούμενων συνεργασιών.
Η κάμερα κινείται πιο αργά. Τα κάδρα στενεύουν. Οι διάδρομοι, οι πόρτες, οι καθρέφτες και οι τοίχοι δημιουργούν συνεχώς εμπόδια ανάμεσα στους δύο ανθρώπους.
Σπάνια τους βλέπουμε πραγματικά ελεύθερους μέσα στο ίδιο κάδρο.
Υπάρχει σχεδόν πάντα κάτι ανάμεσά τους.
Ένα κάγκελο.
Μια κολόνα.
Μια πόρτα.
Μια γωνία.
Σαν να προσπαθεί η ίδια η εικόνα να τους κρατήσει σε απόσταση.
Το χρώμα εδώ δεν χρησιμοποιείται όπως στο Fallen Angels. Δεν θέλει να μας αποπροσανατολίσει. Θέλει να μας κάνει να θυμηθούμε.
Τα κόκκινα, τα πράσινα, οι σκοτεινοί διάδρομοι και τα θερμά εσωτερικά δημιουργούν μια αίσθηση νοσταλγίας πριν ακόμη καταλάβουμε ακριβώς γιατί.
Και μετά υπάρχουν τα qipao της Maggie Cheung.
Τα φορέματά της αλλάζουν διαρκώς και γίνονται ένας ακόμη τρόπος για να αντιληφθούμε την πάροδο του χρόνου.
Δεν χρειάζεται κάποιος να μας πει ότι πέρασαν μέρες.
Το βλέπουμε.
Στις Κάννες του 2000 η ταινία τιμήθηκε με το Grand Prix de la Commission Supérieure Technique, το οποίο απονεμήθηκε στους Christopher Doyle, Mark Lee Ping-bin και William Chang.
Και είναι σωστό που το βραβείο μοιράστηκε.
Γιατί η εικόνα του In the Mood for Love δεν είναι δουλειά ενός ανθρώπου.
Είναι αποτέλεσμα μιας ομάδας που καταλάβαινε ότι το χρώμα, ο χώρος, τα κοστούμια, το μοντάζ και η κίνηση της κάμερας πρέπει να μιλούν την ίδια γλώσσα.
Ό,τι στο Chungking Express ήταν ταχύτητα και στο Fallen Angels παραμόρφωση, εδώ γίνεται συγκράτηση.
Και η συγκράτηση μπορεί να είναι εξίσου δυνατή με την κίνηση.
Ένα κοινό οπτικό λεξιλόγιο, τρεις διαφορετικές διαθέσεις
Βλέποντας τις τρεις ταινίες μαζί, αυτό που εντυπωσιάζει δεν είναι μια συγκεκριμένη φόρμουλα.
Είναι ακριβώς το αντίθετο.
Ο Doyle δεν επαναλαμβάνει τον εαυτό του.
Πίσω όμως από τις διαφορετικές εικόνες υπάρχει μια σταθερή πεποίθηση: η κάμερα δεν πρέπει απλώς να καταγράφει αυτό που συμβαίνει μπροστά της. Πρέπει να συμμετέχει σε αυτό.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα της συνεργασίας του με τον Wong Kar-wai.
Το φως και η σκιά δεν είναι απλώς τεχνικά δεδομένα.
Είναι υλικό αφήγησης.
Το θάμπωμα μπορεί να μιλήσει για την ταχύτητα μιας πόλης.
Η παραμόρφωση μπορεί να μιλήσει για την αποξένωση.
Ένα στενό κάδρο γεμάτο εμπόδια μπορεί να μιλήσει για μια σχέση που δεν βρίσκει χώρο να υπάρξει.
Και το χρώμα μπορεί να θυμίσει κάτι που δεν ειπώθηκε ποτέ.
Αυτός είναι και ο λόγος που οι εικόνες του Doyle εξακολουθούν να έχουν δύναμη.
Δεν βασίζονται σε μια μόδα.
Βασίζονται σε ένα συναίσθημα.
Συμπέρασμα
Ο Christopher Doyle και ο Wong Kar-wai δεν δημιούργησαν απλώς μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες του κινηματογράφου του Χονγκ Κονγκ.
Έδειξαν πως μια κινηματογραφική συνεργασία μπορεί να λειτουργήσει σαν διάλογος χωρίς λόγια.
Ο ένας δίνει μια διάθεση.
Ο άλλος την ψάχνει μέσα στο φως.
Και κάπου εκεί γεννιέται η εικόνα.
Το Chungking Express, το Fallen Angels και το In the Mood for Love μπορούν να διαβαστούν σαν τρεις διαφορετικές στάσεις στην ίδια διαδρομή.
Από τον πυρετό της πόλης, στη νυχτερινή μοναξιά και από εκεί στη σιωπή μιας αγάπης που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό πράγμα που μπορεί να κρατήσει ένας φωτογράφος από τη δουλειά τους.
Ότι η τεχνική από μόνη της δεν αρκεί.
Ένας ευρυγώνιος φακός δεν δημιουργεί συναίσθημα.
Ούτε ένα αργό shutter.
Ούτε το νέον.
Ούτε το χρώμα.
Αποκτούν σημασία μόνο όταν υπάρχει κάτι που θέλεις να πεις.
Και τότε η κάμερα παύει να είναι απλώς ένα εργαλείο καταγραφής.
Γίνεται τρόπος να αισθανθείς τον κόσμο.
Συχνές ερωτήσεις
Σε πόσες μεγάλου μήκους ταινίες συνεργάστηκαν ο Christopher Doyle και ο Wong Kar-wai;
Συνεργάστηκαν σε επτά μεγάλου μήκους ταινίες, από το Days of Being Wild (1990) έως το 2046 (2004), μεταξύ των οποίων τα Ashes of Time, Chungking Express, Fallen Angels, Happy Together και In the Mood for Love.
Γιατί το Fallen Angels έχει τόσο έντονα παραμορφωμένη εικόνα;
Ο Doyle χρησιμοποίησε εξαιρετικά ευρυγώνιους φακούς για να δημιουργήσει μια αίσθηση αποξένωσης και ψυχικής αστάθειας στους χαρακτήρες. Η παραμόρφωση γίνεται έτσι μέρος της αφήγησης και όχι απλώς ένα οπτικό εφέ.
Τι είναι το step-printing στο Chungking Express;
Το step-printing, σε συνδυασμό με λήψεις σε χαμηλότερο ρυθμό καρέ, δημιουργεί μια χαρακτηριστική σπασμένη και θολή αίσθηση κίνησης. Στο Chungking Express χρησιμοποιείται για να διαταράξει την αίσθηση του χρόνου και να μεταφέρει στην εικόνα την ταχύτητα και την αποσπασματικότητα της ζωής στην πόλη.
Ποιο είναι το βασικό χαρακτηριστικό της φωτογραφίας του In the Mood for Love;
Η συγκράτηση. Τα στενά κάδρα, οι διάδρομοι, οι πόρτες, οι καθρέφτες, οι σκιές και τα χρώματα δημιουργούν συνεχώς μια αίσθηση απόστασης ανάμεσα στους δύο βασικούς χαρακτήρες.
Ποιο βραβείο κέρδισε η φωτογραφία του In the Mood for Love στις Κάννες;
Το 2000 η ταινία κέρδισε το Grand Prix de la Commission Supérieure Technique, το οποίο απονεμήθηκε στους Christopher Doyle, Mark Lee Ping-bin και William Chang.
Τι μπορεί να μάθει ένας φωτογράφος δρόμου από τον Christopher Doyle;
Ίσως το σημαντικότερο μάθημα είναι ότι η τεχνική επιλογή πρέπει να υπηρετεί το συναίσθημα. Η κίνηση, η παραμόρφωση, το θάμπωμα, το χρώμα και το φως αποκτούν αξία όταν βοηθούν την εικόνα να πει κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια.
Πηγές
Christopher Doyle, βιογραφικό στοιχείο και φιλμογραφία, Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Christopher_Doyle
Chungking Express, στοιχεία παραγωγής, Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Chungking_Express
Fallen Angels, στοιχεία παραγωγής και οπτικό στιλ, Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Fallen_Angels_(1995_film)
In the Mood for Love, στοιχεία παραγωγής και διακρίσεις, Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/In_the_Mood_for_Love
Christopher Doyle, συνέντευξη για τα γυρίσματα του Chungking Express, British Film Institute. https://www.bfi.org.uk/interviews/christopher-doyle-shooting-chungking-express
Ανάλυση της χρήσης του ευρυγώνιου φακού στο Fallen Angels, με αναφορά σε δηλώσεις του Christopher Doyle, Medium. https://filmmo.medium.com/a-dive-into-the-visuals-fallen-angels-through-christopher-doyle-s-lens-1335a746d1fd
Κριτική ανάλυση του Fallen Angels και της χρήσης του φακού Century Tegea, School of Visual Arts. https://sva.edu/features/a-review-of-fallen-angels-1995-hong-kong-directed-by-wong-kar-wai
In the Mood for Love, επίσημη σελίδα έκδοσης, Criterion Collection. https://www.criterionchannel.com/in-the-mood-for-love
Σχετικά Άρθρα
Βιτόριο Στοράρο και Μπερνάρντο Μπερτολούτσι - Κινηματογραφική αφήγηση , Φως και Χρώμα
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου