Jim Jarmusch και Frederick Elmes - Η φωτογραφία στο Night on Earth
Jim Jarmusch και Frederick Elmes – Η ποίηση της νύχτας μέσα από το παρμπρίζ
Το Night on Earth (1991) αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Πέντε ιστορίες, πέντε πόλεις και πέντε ταξί συνδέονται μεταξύ τους μέσα σε μία νύχτα, καθώς οδηγοί και επιβάτες μοιράζονται για λίγο χρόνο έναν περιορισμένο χώρο ενός ταξί. Το ταξί λοιπόν γίνεται ταυτόχρονα σκηνικό, κινηματογραφικό όχημα και παρατηρητήριο μιας πόλης που ζει και "κινείται" έξω από τα παράθυρα.
Για τον Jarmusch, το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στον προορισμό όσο στον χρόνο της διαδρομής. Για τον Elmes, αυτή η ιδέα μετατρέπεται σε μια ιδιαίτερη φωτογραφική πρόκληση. Πώς κινηματογραφείς ανθρώπους μέσα σε ένα ταξί, τη νύχτα και σε πέντε διαφορετικές πόλεις, χωρίς ο τεχνικός μηχανισμός να διαταράξει την αίσθηση της αμεσότητας;
Η συνάντηση του Jim Jarmusch με τον Frederick Elmes
Πριν από το Night on Earth, ο Frederick Elmes είχε ήδη διαμορφώσει μια ξεχωριστή κινηματογραφική γλώσσα μέσα από τις συνεργασίες του με τον David Lynch στα Eraserhead, Blue Velvet και Wild at Heart. Παράλληλα, είχε αναπτύξει έντονο ενδιαφέρον για τον ανεξάρτητο κινηματογράφο, έναν χώρο στον οποίο ο Jarmusch είχε αρχίσει να ξεχωρίζει.
Όταν ο Jarmusch τού πρότεινε μια ταινία αποτελούμενη από πέντε ιστορίες, σε διαφορετικές πόλεις και γλώσσες, με κοινό σημείο τα ταξί της νύχτας, η παραγωγή έμοιαζε εξαιρετικά απαιτητική. Τα γυρίσματα θα πραγματοποιούνταν στο Los Angeles, τη New York, το Paris, τη Rome και το Helsinki, μέσα σε πραγματικά ταξί και σε χειμερινές συνθήκες.
Η επιλογή αυτή δεν ήταν μόνο αισθητική αλλά εξέφραζε την επιθυμία του Jarmusch να αποφύγει την αίσθηση του στημένου και τεχνητού. Δεν ήθελε τα ταξί να κινηματογραφηθούν σε στούντιο, με προβολές δρόμων στο φόντο ή πάνω σε πλατφόρμες με την υποστήριξη μετά με process photography. Ήθελε οι πόλεις να βρίσκονται εκεί, έξω από τα παράθυρα, να κινούνται στους φυσιολογικούς τους ρυθμούς και να αλλάζουν καθώς προχωρούσε η διαδρομή.
Ο Elmes έπρεπε, επομένως, να βρει έναν τρόπο να τοποθετήσει την κάμερα μέσα σε αυτή την λογική και κίνηση, χωρίς η τεχνική υποδομή να γίνεται αντιληπτή από τον θεατή.
Night on Earth: Ο χρόνος ανάμεσα στους προορισμούς
Η βασική ιδέα του Night on Earth είναι απλή , δηλαδή , πέντε ταξί, με διαφορετικούς οδηγούς και επιβάτες που μιλούν διαφορετικές γλώσσες, πέντε πόλεις με διαφορετικό κοινωνικό περιβάλλον η κάθε μία.
Αυτό που συνδέει τις ιστορίες είναι ο περιορισμένος χρόνος που μοιράζονται οι άνθρωποι μέσα σε ένα ταξί. Άγνωστοι συναντιούνται, μιλούν, συγκρούονται και αποκαλύπτονται, για να χωρίσουν λίγο αργότερα, συχνά χωρίς να γνωρίζουν τίποτα ο ένας για τον άλλον πέρα από εκείνα τα λίγα που ειπώθηκαν σε μια μικρή διαδρομή.
Η κινηματογράφηση υπηρετεί αυτή την εφήμερη συνύπαρξη. Η κάμερα μένει κοντά στους χαρακτήρες, χωρίς να διεκδικεί την προσοχή, ενώ η πόλη συνεχίζει να κινείται και να αλλάζει γύρω τους δίνοντας ένα διαφορετικό "χρώμα" στις συζητήσεις τους σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον.
Η τεχνική λύση: Ένα ταξί που κινείται πραγματικά
Για κάθε πόλη χρησιμοποιήθηκαν δύο πανομοιότυπα ταξί. Το ένα παρέμενε ανέπαφο και χρησιμοποιούνταν για τα εξωτερικά πλάνα, ενώ το δεύτερο τροποποιήθηκε ώστε να φιλοξενήσει την κάμερα. Με την αφαίρεση του κινητήρα και του καπό δημιουργήθηκε χώρος στο μπροστινό μέρος του οχήματος, όπου μπορούσαν να τοποθετηθούν η κάμερα, ο Elmes και ένας βοηθός του.
Το αυτοκίνητο ως κινηματογραφικό set
Στο Night on Earth, το ταξί δεν είναι απλώς ένα σκηνικό. Είναι ένας περιορισμένος χώρος που καθορίζει τη θέση της κάμερας, τις αποστάσεις ανάμεσα στους ηθοποιούς, το blocking και τη σχέση τους με το φως. Το blocking ή η σκηνοθεσία κίνησης είναι ο ακριβής σχεδιασμός για το πού θα στέκονται, πώς θα κινούνται και προς ποια κατεύθυνση θα κοιτάζουν οι ηθοποιοί μέσα στο σκηνικό ή το πλάνο.
Ο Elmes μπορούσε έτσι να αξιοποιήσει το περιβάλλον αντί να το κατασκευάσει από την αρχή. Η πόλη προσφέρει κίνηση, βάθος, αντανακλάσεις και μεταβολές φωτός, ενώ το εσωτερικό του ταξί παραμένει αρκετά ελεγχόμενο ώστε να υποστηρίζει τη δράση.
Το φως μέσα στο ταξί
Η φωτογραφία του Elmes συνδυάζει έναν ελεγχόμενο φωτισμό με τις πραγματικές πηγές φωτός της πόλης.
Στο εσωτερικό των ταξί χρησιμοποιήθηκαν μικρά, διακριτικά φωτιστικά, των οποίων η ένταση μπορούσε να ρυθμίζεται με dimmer ( διακόπτης αυξομείωσης έντασης ). Έτσι, ο φωτισμός των προσώπων προσαρμοζόταν καθώς το αυτοκίνητο περνούσε από διαφορετικές περιοχές, χωρίς να χρειάζεται να παραμένει σταθερός σε όλη τη διαδρομή.
Στόχος δεν ήταν να εξαφανιστούν οι μεταβολές, αλλά να ενσωματωθούν στην εικόνα. Ένα φανάρι, μια βιτρίνα ή μια φωτεινή επιγραφή μπορούσε να αλλάξει στιγμιαία την όψη του εσωτερικού, δίνοντας στην κάθε διαδρομή τον δικό της φωτιστικό ρυθμό.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, χρησιμοποιήθηκε επίσης ένα σύστημα με φώτα τοποθετημένα στην οροφή του οχήματος και έναν περιστρεφόμενο καθρέφτη, που δημιουργούσε την εντύπωση κινούμενων streetlights. Με αυτόν τον τρόπο, η ομάδα μπορούσε να ελέγχει μέρος της φωτιστικής εξωτερικής κίνησης, διατηρώντας την αίσθηση ότι το ταξί περνούσε μέσα από μια ζωντανή πόλη.
Πέντε πόλεις, πέντε διαφορετικές ατμόσφαιρες
Παρότι η κινηματογραφική ιδέα παραμένει η ίδια, κάθε πόλη αποκτά τη δική της οπτική και συναισθηματική ταυτότητα. Ο Jarmusch και ο Elmes δεν επιδιώκουν να κάνουν τις πέντε ενότητες να μοιάζουν μεταξύ τους και γι αυτό αφήνουν την αρχιτεκτονική, τα φώτα, τους δρόμους και τη νυχτερινή ατμόσφαιρα να διαμορφώσουν την εικόνα.
Los Angeles: Η νύχτα ως χώρος ελευθερίας
Η φωτογραφία διατηρεί αυτή την αίσθηση ευρυχωρίας, χωρίς να υπερφορτώνει το κάδρο ή να μετατρέπει την πόλη σε θέαμα.
New York: Ο χώρος ως σύγκρουση χαρακτήρων
Στη New York, το περιβάλλον μοιάζει πιο πυκνό και πιεστικό. Οι χαρακτήρες βρίσκονται ο ένας δίπλα στον άλλον, ενώ η πόλη έξω από το αυτοκίνητο συνεχίζει αδιάφορη τη δική της ζωή.
Το ταξί λειτουργεί σαν ένας μικρός θάλαμος, μέσα στον οποίο δύο άγνωστοι αναγκάζονται να συνυπάρξουν. Η φωτογραφία δεν επιχειρεί να εξομαλύνει την ένταση, αλλά την αφήνει να αναπτυχθεί μέσα στα στενά όρια του χώρου.
Paris: Η νύχτα ως οπτική και ψυχολογική απόσταση
Στο Παρίσι, η σχέση ανάμεσα στους χαρακτήρες και στον εξωτερικό χώρο αποκτά μεγαλύτερη απόσταση. Η νύχτα και οι δρόμοι δημιουργούν μια πιο εσωτερική ατμόσφαιρα, ενώ η κάμερα παραμένει προσηλωμένη στη συνομιλία και στις μικρές αλλαγές στις εκφράσεις των προσώπων.
Η πόλη δεν χρειάζεται να εντυπωσιάσει αλλά λειτουργεί περισσότερο ως αίσθηση, ως ένας κόσμος που περνά έξω από το παράθυρο, ενώ η συζήτηση εξελίσσεται μέσα στο ταξί.
Rome: Όταν η κάμερα αφήνει χώρο στην ενέργεια
Η Ρώμη έχει διαφορετικό ρυθμό. Η ενέργεια της σκηνής προκύπτει κυρίως από τους χαρακτήρες και τη μεταξύ τους σχέση, ενώ η φωτογραφία υποστηρίζει τη δράση χωρίς να επιβάλλεται.
Η κάμερα παραμένει κοντά στους ανθρώπους και αφήνει την πόλη να κινείται γύρω τους. Δεν χρειάζεται να περιγράψει ή να σχολιάσει τους χαρακτήρες, αρκεί να τους αφήνει χώρο μέσα στον οποίο μπορούν να εκφραστούν.
Helsinki: Το φως ως συναισθηματική θερμοκρασία
Το Helsinki αποτελεί ίσως την πιο έντονη αντίθεση. Το κρύο, η σκοτεινή νύχτα και το χειμωνιάτικο περιβάλλον προσδίδουν στις εικόνες μεγαλύτερη αίσθηση βάρους και απομόνωσης.
Η θερμοκρασία δεν είναι μόνο στοιχείο της ιστορίας αλλά μεταφέρεται και στην εικόνα, ενώ η πόλη έξω από το ταξί μοιάζει να βρίσκεται σε μεγαλύτερη απόσταση από τους χαρακτήρες. Οι ιδιαίτερα χαμηλές θερμοκρασίες έκαναν την παραγωγή ακόμη πιο απαιτητική, με τον Elmes και το συνεργείο να εργάζονται σε πραγματικές χειμερινές δύσκολες συνθήκες.
Φορμά και τεχνική πειθαρχία
Το Night on Earth γυρίστηκε σε 35mm, με spherical φακούς και αναλογία κάδρου 1.85:1. Στον σφαιρικό φακό τα οπτικά στοιχεία έχουν καμπυλότητα που σχηματίζει το τέλειο τμήμα μιας σφαίρας. Είναι ο πιο κλασικός, παραδοσιακός και οικονομικός τύπος φακού που χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες.
Η επιλογή του 35mm δεν λειτουργεί ως αυτοσκοπός, αλλά εντάσσεται σε μια προσέγγιση που αντιμετωπίζει το φιλμ ως οργανικό μέρος της εικόνας. Η κινηματογραφική υφή και οι μεταβάσεις του φωτός υποστηρίζουν την αίσθηση του χώρου, χωρίς να μετατρέπονται σε επίδειξη αισθητικής.
Η κάμερα που δεν πρέπει να φαίνεται
Η τεχνική πολυπλοκότητα του Night on Earth αποκτά αξία ακριβώς επειδή η κάμερα παραμένει αόρατη.
Για μια φαινομενικά απλή συζήτηση μέσα σε ένα ταξί χρειάστηκε ένα αρκετά σύνθετο set up. Ένα τροποποιημένο όχημα, ρυμούλκηση, κάμερα τοποθετημένη στο μπροστινό τμήμα, συνεργείο σε περιορισμένο χώρο και φωτισμός που μπορούσε να ελέγχεται κατά τη διάρκεια της διαδρομής.
Τίποτα από αυτά, όμως, δεν πρέπει να απασχολεί τον θεατή. Η εικόνα λειτουργεί όταν ξεχνάμε πώς δημιουργήθηκε, κι αυτό είναι ένα από τα δυσκολότερα επιτεύγματα στη διεύθυνση φωτογραφίας, δηλαδή να χρησιμοποιείς σύνθετα μέσα για να δημιουργήσεις μια εικόνα που μοιάζει απλή.
Η φωτογραφία του Elmes ως πράξη παρατήρησης
Η προσέγγιση του Elmes είναι κυρίως παρατηρητική. Το φως, η κάμερα και η κίνηση οργανώνονται γύρω από τους ανθρώπους, όχι το αντίστροφο.
Αυτό ταιριάζει απόλυτα στον κινηματογράφο του Jarmusch. Οι διάλογοι έχουν χώρο να αναπνεύσουν, οι παύσεις δεν αντιμετωπίζονται ως κενά και οι χαρακτήρες μπορούν να παραμείνουν αμήχανοι, αστείοι, κουρασμένοι ή απρόβλεπτοι, χωρίς η κινηματογράφηση να χρειάζεται να αναλύσει ή να εξηγήσει.
Η φωτογραφία γίνεται έτσι ένα διακριτικό εργαλείο αφήγησης χωρίς να καθοδηγεί διαρκώς το βλέμμα, αλλά αφήνοντας τον θεατή να παρατηρήσει όσα συμβαίνουν μέσα και έξω από το ταξί.
Η κοινή φιλοσοφία Jarmusch–Elmes
Ο Jarmusch ενδιαφέρεται για τις μικρές ιστορίες που συχνά μένουν έξω από το κάδρο του κινηματογράφου, ενώ ο Elmes δημιουργεί τις συνθήκες ώστε αυτές να εξελιχθούν χωρίς να διακόπτονται από την ίδια την κινηματογραφική μηχανή.
Η συνεργασία τους βασίζεται στην εμπιστοσύνη. Ο σκηνοθέτης δεν χρειάζεται μια κάμερα που σχολιάζει συνεχώς τη δράση, ούτε ο διευθυντής φωτογραφίας χρειάζεται να επιβάλει μια ενιαία αισθητική σε κάθε στιγμή.
Στο Night on Earth, οι δρόμοι, τα φώτα, η κυκλοφορία και ο καιρός παραμένουν ενεργά στοιχεία της εικόνας. Η παραγωγή οργανώνει τις συνθήκες όσο χρειάζεται, χωρίς να προσπαθεί να εξαφανίσει κάθε απρόβλεπτη μεταβολή.
Αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό στοιχείο της συνεργασίας τους, ότι δηλαδή η τεχνική υπηρετεί την παρατήρηση, αντί να την επισκιάζει.
Τι μπορεί να μάθει ένας cinematographer από το Night on Earth
1. Ο περιορισμός μπορεί να γίνει δημιουργικό πλεονέκτημα
Το εσωτερικό ενός ταξί είναι εξαιρετικά μικρό, όμως αντί να αντιμετωπιστεί ως πρόβλημα που πρέπει να κρυφτεί, γίνεται η βάση της κινηματογραφικής γλώσσας. Οι περιορισμοί του χώρου καθορίζουν τη θέση της κάμερας και τη σχέση των χαρακτήρων, προσδίδοντας στις σκηνές τη δική τους οικειότητα.
2. Η πόλη μπορεί να γίνει μέρος του φωτισμού
Τα φώτα του δρόμου, οι βιτρίνες και οι φωτεινές επιγραφές δημιουργούν διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες. Ο cinematographer δεν χρειάζεται πάντα να αντικαταστήσει το περιβάλλον με τεχνητό φωτισμό αλλά μπορεί να αξιοποιήσει τις πηγές που ήδη υπάρχουν και να τις εντάξει στη σύνθεση.
3. Η κίνηση μπορεί να γίνει μέρος του φωτός
Μέσα σε ένα κινούμενο αυτοκίνητο, το φως μεταβάλλεται μαζί με τη θέση του οχήματος. Αντί να εξαλείφει αυτές τις μεταβολές, η φωτογραφία μπορεί να τις ενσωματώσει στον ρυθμό της σκηνής.
4. Η τεχνική πρέπει να υπηρετεί την εικόνα
Ένα σύνθετο setup έχει αξία όταν υποστηρίζει την ιστορία χωρίς να μετατρέπεται σε επίδειξη τεχνικής. Η επιτυχία δεν βρίσκεται στο πόσο περίπλοκη είναι η λύση, αλλά στο πόσο φυσικά λειτουργεί μέσα στην ταινία.
5. Η συνέπεια δεν σημαίνει ομοιομορφία
Οι πέντε ιστορίες μοιράζονται μια κοινή κινηματογραφική βάση, αλλά κάθε πόλη διατηρεί τη δική της ατμόσφαιρα. Η συνοχή μπορεί να συνυπάρχει με την οπτική διαφοροποίηση, αρκεί οι επιλογές να υπηρετούν την ίδια αφηγηματική λογική.
6. Η κάμερα πρέπει να ξέρει πότε να μην παρεμβαίνει
Η φωτογραφία δεν χρειάζεται να σχολιάζει κάθε στιγμή. Μερικές φορές η μεγαλύτερη δύναμή της βρίσκεται στην υπομονή, στην παρατήρηση και στον χώρο που αφήνει στους χαρακτήρες.
7. Το φως πρέπει να υπηρετεί τον χαρακτήρα
Η τεχνική ακρίβεια αποκτά ουσιαστική αξία όταν ενισχύει τη συναισθηματική κατάσταση της σκηνής. Στο Night on Earth, ο φωτισμός δημιουργεί τις συνθήκες μέσα στις οποίες οι χαρακτήρες μπορούν να συναντηθούν και να αποκαλυφθούν.
Η κληρονομιά της συνεργασίας Jarmusch και Elmes
Το Night on Earth αποτέλεσε ένα σημαντικό κεφάλαιο στη δημιουργική σχέση του Jim Jarmusch με τον Frederick Elmes, η οποία συνεχίστηκε σε μεταγενέστερες ταινίες, ανάμεσά τους τα Coffee and Cigarettes, Broken Flowers, Paterson, The Dead Don't Die και Father Mother Sister Brother.
Αυτό που κάνει τη συνεργασία τους ξεχωριστή δεν είναι ένα συγκεκριμένο στυλ που επαναλαμβάνεται μηχανικά από ταινία σε ταινία, αλλά η κοινή κατανόηση του πώς η εικόνα μπορεί να παραμένει διακριτική και ταυτόχρονα απόλυτα ελεγχόμενη.
Στο Night on Earth, αυτή η ιδέα παίρνει μια ιδιαίτερα καθαρή μορφή. Ένα αυτοκίνητο κινείται μέσα στη νύχτα, άγνωστοι συναντιούνται για λίγο και η πόλη ζει ενεργά έξω από τα παράθυρα. Η κινηματογραφική μηχανή βρίσκεται εκεί, αλλά δεν ζητά να την κοιτάξουμε.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη της φωτογραφίας του Frederick Elmes, ότι δηλαδή δεν προσπαθεί να κάνει τη νύχτα πιο θεαματική απ’ όσο είναι, αλλά να την αφήσει να αποκαλυφθεί μέσα από τις μικρές συναντήσεις που φιλοξενεί.
Γιάννης Κίντζιος
Συχνές ερωτήσεις
Ποιος ήταν ο διευθυντής φωτογραφίας του Night on Earth;
Διευθυντής φωτογραφίας ήταν ο Frederick Elmes, ASC. Το Night on Earth αποτέλεσε την αρχή της συνεργασίας του με τον Jim Jarmusch και του χάρισε το βραβείο καλύτερης φωτογραφίας στα Independent Spirit Awards.
Πώς κινηματογραφήθηκαν τα ταξί στο Night on Earth;
Για κάθε πόλη χρησιμοποιήθηκαν δύο πανομοιότυπα ταξί. Το ένα χρησιμοποιούνταν για τα εξωτερικά πλάνα, ενώ το δεύτερο τροποποιήθηκε ώστε να φιλοξενήσει την κάμερα στο μπροστινό τμήμα του οχήματος, μετά την αφαίρεση του κινητήρα και του καπό. Τα τροποποιημένα ταξί ρυμουλκούνταν από pickup truck.
Γυρίστηκε πραγματικά η ταινία στους δρόμους;
Ναι. Η παραγωγή πραγματοποιήθηκε σε τοποθεσίες στο Los Angeles, τη New York, το Paris, τη Rome και το Helsinki, αντί να βασιστεί αποκλειστικά σε studio sets ή process photography.
Σε τι format γυρίστηκε το Night on Earth;
Η ταινία γυρίστηκε σε 35mm, με spherical φακούς και αναλογία κάδρου 1.85:1.
Γιατί το Night on Earth θεωρείται ενδιαφέρον παράδειγμα διεύθυνσης φωτογραφίας;
Επειδή συνδυάζει πραγματικές τοποθεσίες, κινούμενη κάμερα, ελεγχόμενο φωτισμό και σύνθετο τεχνικό σχεδιασμό, χωρίς η υποδομή να γίνεται αντιληπτή από τον θεατή. Η τεχνική υπηρετεί τη διακριτική, παρατηρητική κινηματογράφηση των χαρακτήρων.
Ποια είναι η βασική φωτογραφική ιδέα της ταινίας;
Η φωτογραφία συνδυάζει τον ελεγχόμενο φωτισμό στο εσωτερικό του ταξί με τις πηγές φωτός της πόλης. Έτσι, η εικόνα διατηρεί την αίσθηση ενός χώρου που κινείται μέσα στη νύχτα, ενώ οι αλλαγές φωτισμού γίνονται μέρος της διαδρομής.
Ποιες άλλες ταινίες έκαναν μαζί ο Jarmusch και ο Elmes;
Η συνεργασία τους συνεχίστηκε σε αρκετές ταινίες, μεταξύ άλλων στα Coffee and Cigarettes, Broken Flowers, Paterson, The Dead Don't Die και Father Mother Sister Brother.
Τι μπορεί να κρατήσει ένας σύγχρονος cinematographer από το Night on Earth;
Ότι η τεχνική πολυπλοκότητα δεν χρειάζεται να φαίνεται. Ο φωτισμός, η κάμερα και το rigging μπορούν να λειτουργούν στο παρασκήνιο, επιτρέποντας στον θεατή να αισθάνεται πως βρίσκεται μέσα στον χώρο και όχι απέναντι σε μια κατασκευή.
Πηγές
AFI Catalog, καταχώρηση για το Night on Earth.
AFI, "Night on Earth – AFI Catalog Spotlight, With Exclusive Insights from Jim Jarmusch and Cinematographer Frederick Elmes".
British Cinematographer, "Fred Elmes ASC / Paterson".
Hagerty Media, "Night On Earth: An Ode to Cabs, Cars and Characters".
Metrograph, σημείωμα προβολής για το Night on Earth.
ShotOnWhat, τεχνικά στοιχεία της ταινίας Night on Earth (1991).
Wikipedia, λήμμα για το Night on Earth.
Διαβάστε περισσότερα άρθρα για τον Κινηματογράφο και την Φωτογραφία
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου